YANMA
NEDİR?
Yanıcı maddenin oksijen ile ısı altında belirli oranlarda
birleşmesi sonucu meydana gelen kimyasal bir reaksiyon olup, yüksek sıcaklık
derecelerinde meydana gelir.
Yanma olayının gerçekleşebilmesi için üç unsurun belirli oranlarda
bir araya gelmesi gerekir.
Yangın ise kontrolümüz dışındaki yanma olayıdır. Yanmanın
olabilmesi için gerekli olan bu üç şarta genel olarak "YANGIN ÜÇGENİ"
adı verilir.
YANGIN
ÜÇGENİ
Yangın Üçgeninde belirtilen ISI, OKSİJEN ve YANICI MADDE den
herhangi birinin olmaması yanma olayının gerçekleşmemesi manasına gelmektedir.
YANMA
OLAYININ GERÇEKLEŞMESİ İÇİN GEREKLİ OLAN YETERLİ OKSİJEN, ISI VE YANICI
MADDELER
- OKSİJEN ( O2 ) :
Temiz bir ortamdaki havada % 20,9 oranında oksijen (O2)
vardır. Yanma olayının gerçekleşmesi için bu oranın %16'nın altına düşmemesi
gerekir. Oksijen oranının %16'nın altına inmesiyle yanma reaksiyonu yavaş yavaş
sönmeye yüz tutar. Oksijen oranının %14'ün altına düşmesi halinde yanma
reaksiyonu olmaz. Bazı maddeler yanma için gerekli olan oksijeni bünyelerinde
bulundururlar. Örneğin; potasyum, permanganat, parklorik asit, metil, etil,
keton, peroksit vs.
Oksijen 51 bar basınç altında ve -119 °C 'de sıvılaşır.
Havadaki mevcut gazlar;
% 78.1 Azot.
% 20.9 Oksijen.
% 0.93 Argon.
% 0.03 Karbondioksit ve diğer gazlar (Neon, Helyum, Kripton,
Kresnon) ortamda bulunan havayı oluştururlar.
- ISI
Maddeleri oluşturan atom veya moleküllerin yüksek düzeydeki
titreşimlerinden doğan bir enerji türü olup; aynı zamanda sıcaklığın bir
fonksiyonudur. Bütün maddeler belirli bir ısıya sahiptirler, çünkü moleküller
sürekli hareket etmektedirler. Bir madde ısıtıldığı zaman moleküllerin hızı
artar ve dolayısıyla ısıda da artış olur. Bir maddenin moleküllerini
hızlandıran herhangi bir şey o madde içerisinde ısı üretir. Bu olay ise
maddenin moleküllerinin oksijen ile birleşmesine izin verir. Bu olayın adı
yanmadır. Isı; mekaniksel, elektriksel ve kimyasal kaynaklardan elde edilir.
Yanmanın başlaması için gerekli olan şartlardan biri olan ısı birçok kaynaktan meydana gelir. Genel olarak bilinen ısı kaynakları aşağıda belirtilmiştir.
- ISI KAYNAKLARI
Isı kaynakları iki kısımda incelenir.
- DOĞAL ISI KAYNAKLARI
- SUNİ ISI KAYNAKLARI
1- DOĞAL ISI KAYNAKLARI: Güneş ışığı, yıldırım, volkan patlaması
gibi doğal nedenlerden oluşan ısı kaynaklarıdır.
a) Güneş
Işığı: Güneşin
elektromanyetik radyasyon şeklinde yaydığı enerjiye güneş ısısı enerjisi denir.
Güneş ısısı enerjisi tipik olarak oldukça düzenli bir şekilde yeryüzüne dağılır
ve yeryüzüne ulaştığında ateş çıkana kadar bir enerjiye sahip değildir. Bununla
birlikte güneş enerjisi, örneğin büyüteç ve mercek kullanılarak, özel bir
noktada birleştirildiği zaman yanıcı maddeleri ateşleyebilir.
b) Yıldırım: Yıldırım;
bulutların birbirlerine ve yeryüzüne ilettikleri elektrik akımının sonucunda
yanmayı başlatması.
2- SUNİ ISI KAYNAKLARI: Isının, kimyasal,
mekaniksel, elektriksel vs. kaynaklardan elde edilmesidir.
- Kimyasal Isı Enerjisi:
Kimyasal ısı enerjisi bazı kimyasal reaksiyonların sonucunda meydana gelen
bir enerji türüdür. Isı üretimi ile sonuçlanan 4 kimyasal reaksiyon türü
şunlardır; yanma ısısı, kendiliğinden ısınma, bozulma ısısı ve çözülme ısısı.
* Yanma Isısı: Yanma ısısı, yanma
(oksitlenme) reaksiyonunun ürettiği ısı miktarıdır. Maddeleri yakarak elde
edilen ısı miktarı maddelere bağlı olarak değişir. Bu olgu, bazı maddelerin
diğerlerine kıyasla "daha sıcak" yanmasını belirtir. Yanma ısısı
yakıt ve diğer koşullara bağlı olarak değişir. Örneğin; bir mum alevi, bir
kaynak alevi kadar "sıcak" yanmaz.
* Kendiliğinden Isınma: Kendiliğinden ısınma, Maddelerin kendi üzerlerinde depolanan ısı enerjisi
dolayısıyla herhangi bir dış etki olmaksızın yanmaya başlamasıdır.
Kendiliğinden ısınma en sık şekilde, yeterli havanın olmadığı ve izolasyonun
ısı - yani kaliteli kimyasal bozulma sürecinde oluşan ısı - kaybını önlediği
ortamlarda meydana gelir. Örneğin; bir top haline getirilip bir köşeye atılan yağa
bulanmış paçavralar buna örnek gösterilebilir. Eğer ısının dışarı çıkmasına
olanak sağlayacak yeterli havalandırma yoksa ısı sonuçta paçavraların ateş
almasını sağlayacak düzeye ulaşır. Yağa bulanmış paçavraların kendiliğinden
ısınması, oksijenin sınırlı olduğu kaplarda muhafaza edildiği zaman önlenir.
Bir ısınma reaksiyonunun hızı her 19°C
ısı artışıyla iki katına çıkar.
* Bozulma Isısı: Bozulma ısısı,
bileşiklerin genel olarak bakteri hareketleri nedeniyle bozulmaları sırasında
serbest kalan ısıdır. Bazı durumda bu bileşikler kararsızdır ve ısılarını çok
çabuk serbest bırakırlar, hatta infilak edebilirler. Başka durumlarda ise
reaksiyon ve sonuçta ısının serbest bırakılması çok daha yavaştır. Örneğin; bir
çöplüğe dikkatlice bakıldığında bu reaksiyon kolaylıkla görülebilir. Organik
maddelerin çürümesi, soğuk günlerde çöplüğün bazı yerlerinde eşeleme yapıldığı
zaman görülebilecek ısı oluşturur. Isınan buharların yığındaki aralıklardan
yükseldiği görülebilir. ( Bozulma (çürüme) ısısı, öbek halindeki organik
maddelerde meydana gelir. )
* Çözülme Isısı: Çözülme ısısı,
maddenin bir sıvı içerisinde çözülmesi ile serbest kalan ısıya denir. Bazı
asitler suda çözüldükleri zaman sıcak su ve asidi patlayıcı bir güçte
karıştırarak şiddetli reaksiyonlar gösterir.
* Dirençli Isıtma: Dirençli ısıtma, tel veya cihaz gibi bir iletkenden geçen elektrik akımının
ürettiği ısıdır. Eğer tel çapı, akım miktarı için yeterince büyük değilse,
dirençli ısıtma artar. Basit bir uzatma kablosuna haddinden fazla cihaz
bağlanarak aşırı derecede yüklenirse yangın çıkar. İletkenlerin sıkı bir
şekilde sarılması da yine bir yangın nedenidir.
* Dielektrik Isınma: Dielektrik ısınma ya doğrudan akımın ya da dalgalı akımın iletken olmayan bir
malzeme üzerinde yüksek frekansla titreşme hareketinin bir sonucu olarak
meydana gelir. İletken olmayan malzeme Dielektrik ısınmadan etkilenerek
ısınmaz, ancak elektrikle sürekli temas halinde oldu için ısınır. Örneğin;
elektrik kablosu bir nesnenin etrafına sıkıca sarıldığı zaman dirençli ısınma
meydana gelir. ( Dielektrik ısınma mikrodalga fırınlarda uygulanır. )
* Kaçak Akım Isıtması: Bir tel bütün akımı kapsayacak şekilde yeterince izole edilmediği
zaman kaçak akım ısınması meydana gelir. Bir yapının çevreleme yerlerinde bazı
akım kaçakları olursa bu akım ısınmaya ve dolayısıyla yangının çıkmasına neden
olabilir.
*Arklaşmadan Kaynaklanan Isınma: Arklaşmadan kaynaklanan ısınma, akım akışı kesildiği zaman meydana gelen bir
elektrikle ısınma türüdür. Akımın kesilmesi, elektrik düğmesinin açık
bırakılması veya gevşek bağlantı yapılmasından kaynaklanabilir. Ark ısıları
aşırı derecede yüksek olup, iletkenin erimesine neden olabilir. Kaynak
makinelerinde kullanılan ısı, arklaşmanın neden olduğu ısıdır. Burada metaller
birbirine kaynaklanırken kaynak elektrodu (iletken) erir.
* Statik Elektrik: Maddenin yüzeyleri üzerinde sürtünme sonucu üretilen elektriksel
yükten dolayı oluşur. Aşırı yüklenen maddelerin üzerindeki elektriksel yükün
herhangi bir sebeple deşarjı esnasında oluşan kıvılcım yanmayı başlatabilir.
Tutuşabilir sıvılar kaptan kaba aktarılırken meydana gelen yangının nedeni
olarak genelde statik elektrik gösterilir. Bu nedenle tutuşabilir sıvı kapları,
birbirleri arasında yakıt nakli yapılmadan önce birlikte topraklanmalıdır. Bir
otomobilin yakıt deposu doldurulurken elektrik topraklanması zorunlu değildir,
çünkü benzinin içerisinde topraklama görevi gören özel katkı maddeleri vardır
ve metal ağız pompa ile temas halindedir.
*MEKANİK ISI
ENERJİSİ:
Mekanik ısı, sürtünme ile ve sıkışma ile. Sürtünme ısısı iki yüzeyin birbirine
değerek hareket etmesi ile meydana gelir. Bu hareketin sonucunda ısı ve
kıvılcımlar oluşur. Sıkışma ısısı ile bir gaz sıkıştırıldığı zaman meydana
gelir. Bu prensipten yararlanılarak tasarlanan dizel motorlar buji olmadan
yakıt buharını ateşler.
YANICI MADDE:
Isı karşısında, yanıcı buhar ya da gaz çıkarabilen, kolaylıkla korlaşabilen maddelere yanıcı madde denir.
Yanıcı maddeler ikiye ayrılır;
- TUTUŞMA ÖZELLİĞİNE GÖRE YANICI MADDELER.
- DOĞADAKİ ÖZELLİĞİNE GÖRE YANICI MADDELER.
TUTUŞABİLME ÖZELLİĞİNE GÖRE MADDELER:
- ZOR TUTUŞAN MADDELER.
- KOLAY TUTUŞAN MADDELER.
a) ZOR TUTUŞAN MADDELER : Kendi enerjisi yanmayı devam ettirmek için yetmediğinden verilen enerji kesildiğinde yanma reaksiyonunun sona erdiği maddelerdir. Kısacası enerji verildiği sürece yanma reaksiyonunu devam ettiren maddelerdir.
Örnek: Tüy, Saç, Yün vs.
b) KOLAY TUTUŞAN MADDELER : İlk enerjiyi aldıktan sonra kendi enerjileri ile yanma reaksiyonunu devam ettiren maddelerdir. Bu maddelere tutuşabilmeleri için gerekli olan ilk enerjinin verilmesi yeterlidir, daha sonra kendi enerjileri yanma reaksiyonunu devam ettirir.
Örnek: Kâğıt, saman vs.
- Doğadaki Özelliğine Göre Yanıcı Maddeler:
Doğadaki özelliğine göre yancı maddeler katı, sıvı ve gaz olarak üçe ayrılır. Maddeler birbirinden farklı buharlaşma, gazlaşma, alevlenme, tutuşma ve yanma noktası sıcaklığına sahiptir. Yani, maddelerin tutuşma sıcaklıkları her maddeye göre farklı değer gösterir. Örneğin; Benzin, alkol, gaz yağı vs.nin farklı şekilde tutuşması gibi.
Maddeler katı veya sıvı halde yanmazlar, ısı karşısında gaz veya buhar fazına geçtikleri takdirde yanarlar. Maddelerin gaz veya buhar fazında hava ile yanabilir bir karışım yapmaları belli yüzdelerde mümkündür. Bütün yanıcı gaz ve buharların fakir yanabilirlik sınırlarına Alt Patlama Limiti - LEL - (Lower Explosive Limit), zengin patlayabilirlik sınırına ise Üst Patlama Limiti - UEL - (Upper Explosive Limit) denir. Fakir yanmalar alt sınırda, zengin yanmalar üst sınırda elde edilir. Bütün yanıcı maddelerde bu sınırlar farklıdır.
YANMA KİMYASININ TEMEL KAVRAMLARI
1- YAVAŞ YANMA : Demir (Fe) ve Bakır (Cu) gibi metallerin, zamanla havanın oksijeni ile birleşmesi sonucunda ( FeO ” Demiroksit ” ve CuO ” Bakıroksit ” oluşması) ortama ısı ve ışık açığa çıkarmadan, meydana gelen yanma olayına (Oksitlenme - Paslanma) YAVAŞ YANMA denir.
2- KENDİLİĞİNDEN YANMA : Yavaş yanmanın, zamanla hızlı yanma haline dönüşmesidir.
Özellikle yağ ve yağlı yüzeyler, normal hava sıcaklığında, oksijen ile birleşmek sureti ile kolayca oksitlenmeye başlar ve oksijen ile yağın birleşmesi sonucu ısı oluşur, bir süre sonra oluşan ısı, alevlenme derecesine ulaşır ve madde kendiliğinden alev alır.
Örnek : Bezir yağına bulaşmış bir benzinin, bir süre sonra kendi kendine alev alarak yanmaya başlaması gibi.
3- HIZLI YANMA : Alev, Kuvvetli Isı, Işık, Korlaşma gibi dışarıdan görülen yanma şeklidir. ALEVLİ YANMA ve ALEVSİZ YANMA (Kor halinde yanma) gibi iki şekilde meydana gelir.
Alevli ve Alevsiz Yanmanın bir arada görüldüğü yakıtlar;
· Kömür içeren katı yakıtlar
· Karbonhidrat içeren katı yakıtlar (Nişasta, Şeker )
· Selüloz / lignin vb bitkisel esaslı maddeler (Tahta, Saman)
· Erimeyen, ısıya dayanıklı plastikler
Sadece Yüzey Yanmasının görüldüğü yanıcı maddeler;
· Saf Karbon, Kolay oksitlenen ametaller (Kükürt, Fosfor)
· Kolay oksitlenen metaller (Magnezyum, Alüminyum, Uranyum, Sodyum)
4- PATLAMA ve PARLAMA ŞEKLİNDE YANMA:
Patlama ve parlama şeklinde yanmanın, hızlı yanmadan farkı, enerji boşalma hızının çok yüksek olmasıdır.
Patlama ve parlama yangın nedeni değil bir sonuçtur.
Patlama ve parlama şeklinde yanma, genel olarak 4 grupta toplanmaktadır.
a) YANMA SONUCU OLUŞAN PATLAMALAR ( Çok hızlı oksitlenme) :
Parlayıcı, buhar, gaz ve tozun, sınırlı bir alanda çok hızlı oksitlenmesi neticesinde meydana gelen patlamalar ve parlamalardır.
Örnek : Benzin buharı, Metan gazı ve LPG gibi gazların hava ile karışımı, Nişasta, Un tozu ve diğer organik tozların hava ile belirli oranlardaki karışımları, Aseton buharı, Magnezyum tozları gibi.
b) BOZUNMA SONUCU OLUŞAN PATLAMALAR ( Çok hızlı ayrışma ) :
Kimyasal yapıları kararsız maddelerin, çok hızlı ayrışma sonucu oluşan patlamalardır. Bu tür patlamalar için, ortamda hava ya da oksijen bulunması gerekmez.
Örnek : TNT, Dinamit, Karabarut, Roket yakıtı gibi.
c) YÜKSEK BASINÇ SONUCU PATLAMALAR :Basınçlı kapların veya kazanların içinde oluşan, yüksek basınç sebebi ile meydana gelen patlamalardır.
d) NÜKLEER PATLAMALAR:
Nükleer bozunma sonucu maddenin enerjiye dönüşmesi ile ortaya çıkan ani enerji boşalmalarıdır.


